Die republiek, republikanisme en die Afrikaner. Deel 1. Die historiese konteks. Van die Romeinse res publica tot vandag

Die term republiek en republikanisme het nog steeds ‘n sterk klank en appèl in Afrikanerkringe. Ook die Orania Beweging streef na ‘n Afrikanerrepubliek as uiteindelike doel. Wat beteken ‘n republiek en republikanisme? Volgens die huidige begrip beteken die staatsvorm van ‘n republiek dat ‘n (verkieslik verkose) president aan die spits van die staat staan en nie ‘n erflike monarg nie. Verreweg die meeste state vandag, ook Suid-Afrika, is republieke en state wat ‘n koning as staatshoof het, is die uitsondering. Daar is ook allerhande variasies van republieke, soos ‘n sosialistiese republiek of volksrepubliek, ‘n demokratiese republiek, of ‘n Islamitiese republiek.

Die Romeinse Republiek

Laat ons by die begin begin. Republiek is afgelei van res publica uit Latyn, wat beteken “die openbare aangeleentheid of saak”. Nog voor die Romeine het die ou Grieke ook reeds ‘n stelsel van stadstate gehad wat talle ooreenstemmings met die Romeinse Republiek gehad het, maar die naam republiek kom van die Romeine af en hulle stelsel die bloudruk vir latere republieke geword. Die Romeinse Republiek het gevolg op die Romeinse koningryk, wat deur ‘n volksopstand teen die tirannie van koning Tarquinius Superbus in 510 voor Christus beëindig is. Die staat was voortaan nie meer die besit en verantwoordelikheid van die koning nie, maar van die burgers (wat in die tyd net mans met burgerregte was). Die beginsel was die beheer deur die burgers deur middel van deelname en die verdeling van mag tussen verskillende instansies en persone.  Aan die spits van die staat was die konsuls. Daar was altyd twee konsuls wat saam regeer het en mekaar kon veto om mekaar in toom te hou, en hulle is net vir ʼn termyn van ‘n jaar verkies. Die konsuls het die weermag gelei, die senaat voorgestaan en wette voorgestel. Die senaat was ‘n nie-verkose liggaam met veral ‘n raadgewende en debatterende funksie en is saamgestel uit verdienstige senior burgers, almal adellikes. Hulle het lewenslank gedien, maar kon deur die censor weens wangedrag van hulle posisie onthef word. Benewens die senaat was daar ‘n verkose liggaam, die comitia centuriata wat uit adellikes saamgestel is en die konsuls verkies en wette aanvaar het. Later het op druk van die gewone burgers ‘n concilium plebis bygekom, wat die volkstribuun as hulle verteenwoordiger gekies het. Om in tye van oorlog nie deur te veel kompeterende instansies lamgelê te word nie, was daar ook die funksie van die diktator, wat egter streng tot 6 maande beperk was en wat na die einde van ‘n oorlog of krisistydperk weer sy amp moes opgee. Daar was ook geskrewe wette, en die Romeinse regspreking is die basis van die Westerse regstelsel. Moderne terme soos senaat, magistraat, komitee en sensus wys hoe diep die Romeinse staatsbestel die Westerse een en uiteintlik die hele wêreld s’n beïnvloed het.

Die Romeinse Republiek was geen demokrasie in die huidige sin nie, en die adellikes (patrisiërs) het meer mag as die gewone burgers (plebejers) gehad en aanvanklik kon net die adellikes ampte beklee. Na talle konflikte en wrywings tussen die twee groepe kon die plebejers meer magte kry, tot hulle uiteindelik teen 287 voor Christus ten volle gelyk voor die reg was. Die plebejers het besef dat hulle die grootste las van die staat dra, byvoorbeeld as soldate en boere, maar nie behoorlik verteenwoordig was nie, en het deur ‘n staking hulle mag gewys en die elite gedwing om aan hulle eise toe te gee. Benewens die senaat vir die adellikes het die plebejers hulle eie volksvergadering gekry en as hulle verteenwoordiger die volkstribuun. Dit het lank gevat, deur ‘n proses van trial and error, tot die Romeinse Republiek sy uiteindelike vorm gekry en goed gewerk het, nog steeds met talle beperkinge. Nogtans was dit vir daardie tyd, waar omtrent orals absolute konings geheers het, ‘n voorbeeldige staatsbestel. Moraliteit en sedes was hoog en dit is as eer beskou om die staat te dien, nie as ʼn manier om mag en geld te versamel nie.

Soos wat Rome van ‘n stadstaat met ‘n hinterland verander het in ‘n groot ryk wat verder as die Italiaanse stamland gestrek het, het die republiek egter voor meer en meer uitdagings gekom. Sy leiers het korrup en magsbehep geraak soos wat die militêre en die uitbreiding van die grondgebied al hoe belangriker geword het en populêre generaals die senaat se gesag uitgedaag het. Dieselfde persone is weer en weer as konsuls hries en diktators het nie meer by hulle termynbeperkingegehou nie en selfs krisisse geskep om aan bwind te kon bly. Julius Caesar se gevegte teen die senaat in die naam van die volk (maar eintlik ter wille van homself) is ‘n bekende voorbeeld daarvan, maar daar was ander voor hom soos Marius en Sulla. Die Romeinse Republiek is amptelik in 27 voor Christus beëindig en deur die keiserryk vervang, alhoewel dit reeds dekades voor die datum terminaal siek was. Die hoofrede vir die afskaffing van die republiek was dat Rome, wat aanvanklik ‘n stad met ‘n hinterland was, eenvoudig te groot, geografies uitgestrek en etnies te divers geword het en op republikeinse manier met verdeling van mag nie meer beheerbaar was nie. ‘n Republiek pas by ‘n klein, oorsigtelike en etnies homogene entiteit, nie by ‘n ryk nie. Dit is ook nie toevallig nie dat ook later die groot Europese Ryke, met of sonder hulle koloniale verlengstukke, feitlik almal monargieë was.

Van die Middeleue tot die Renaissance

Vir eeue was die groot ryke met ‘n absolute heerser die aangewese staats- en regeringsvorm en was die idee van ‘n republiek met burgerlike deelname en verdeling van mag vergete, alhoewel in die uithoeke van die wêreld en buite die radar van die groot ryke klein, kwasi-republikeinse gemeenskappe bestaan het. Na die val van die Romeinse Ryk in die 5de eeu na Christus het opvolgryke soos die Bisantynse Ryk, die Frankiese Ryk, die Heilige Romeinse Ryk van die Duitse Nasie en ander Europa tydens die Middeleeue beheer. Bygesê het binne die Heilige Romeinse Ryk talle vrystede bestaan wat ʼn vorm van republikeinse stadsregering gehad het, al het die keiser formeel die oppergesag gehad. Ook buite Europa was die groot Ryke soos die Persiese Ryk, die Osmaanse Ryk, die Russiese Ryk, die Sjinese Ryk, die Japannese Ryk ensovoorts die reël.

Eers in die tyd van die Renaissance, juis weer in Italië, het die republiek weer sy verskyning gemaak. Dit was tipies handelstede met ‘n sterk klas van sakemanne soos Genoa, Milan, Venisië, Florence, Pisa en ander wat stadsrepublieke was. Om hulle na buite te beskerm, het hulle onder mekaar federasies gevorm, met sowel die doel om die handel en hulle politieke vryheid te beskerm, byvoorbeeld die Lombardiese Liga. Ook in die gebied van die Baltiese See het sterk, selfstandige en trotse stadstate met ʼn republikeinse regeringsvorm na vore gekom wat saamgebind was in die Hansa as alliansie om hulle belange te beskerm. Polities was die Italiaanse stadstate baie soos die Romeinse Republiek georganiseerd, met verskillende stande of klasse (hoë adellikes, lae adellikes en welvarendes, en die gewone mense). Elke stand het sy eie verteenwoordigende liggame gehad met hulle voorsitters wat verskillende funksies vervul het. Oor tyd het sekere families meer en meer mag in hulle hande gekonsentreer (soos die bekende Medici in Florence) en sekere leiers mag in hulle hande gekonsentreer. Die Italiaanse stadsrepublieke (en die stede van die Hansa) was kultureel gevorderd en toonaangewend, ekonomies voorspoedig en ‘n trotse burgery wat die kunste bevorder het, kon ontwikkel. Die koningryke daarteenwoor het gewoonlik alle mag in die hoofstede gekonsentreer, kuns was veral deur en vir die koning en daar het ‘n groot gaping tussen adellikes en gewone mense bestaan. In die tyd is die konsep van republikanisme ook deur Italiaanse denkers bevorder. Republieke was egter nie beperk tot Italië nie. Switserland was een van die eerste republieke in Europa tydens die Renaissance met ʼn sterk federale en demokratiese charakter. Na die samesluiting van die drie oerkantons in 1307 het Switserland oor die volgende sowat 200 jaar talle oorloë teen die Habsburgryk geveg tot dit sy huidige grootte bereik het.

Daar was ook die Nederlandse Republiek van 1581 tot 1795, wat ‘n federasie van provinsies met sterk selfregering was. Die Nederlanders kon na ‘n lang vryheidstryd, waarin geloof ‘n wesenlike rol gespeel het, hulle onafhanklikheid van Spanje bereik. Nederland se goue era, met ‘n opbloei in die ekonomie, veral die seehandel en ook ‘n opbloei in die kunste, val in die tydperk. Dit is nogal van betekenis vir die latere vorming van die Afrikaners, dat hulle voorouers uit ‘n land met ‘n republikeinse tradisie en ‘n vryheidstrewe kom (meer daaroor in deel 2). In die tyd van die Reformasie het ook godsdienstige republieke ontstaan soos die een van Johannes Calvyn in Genève in Switserland. Republieke was egter die uitsondering, en in die 16de eeu en daarna het die sentralistiese, absolute monargieë, met Frankryk as beste voorbeeld, die langdurigste staatsvorm geblyk.

Van die Verligting tot die huidige tyd

In die 18de eeu, in die era van die Verligting en met die opbou na die Franse Revolusie, het denkers soos Jean-Jacques Rousseau en Monesqiueu ‘n betoog vir die republikeinse staatsvorm gelewer. Hulle het die Griekse stadstate as voorbeeld gestel en was ook aanhangers van die destydse republikeinse eksperiment (wat selfs vir die eerste keer vrouestemreg ingesluit het) op die eiland Korsika (1755-1769). Hulle het egter, miskien tereg, erken dat republikanisme werk vir klein gemeenskappe, maar nie kan werk vir ‘n groot, territoriale staat soos Frankryk met destyds 20 miljoen inwoners nie. Hier sou ‘n konstitusionele monargie die aangewese vorm wees.

Die Verenigde State van Amerika was die eerste suksesvolle republiek aan die einde van die 18de eeu, terwyl die Franse Republiek wat deur die revolusie teweeg gebring is, vinnig in ‘n diktatorskap ontaard het. In die Amerikaanse Grondwet van 1789 (ook die jaar van die Franse Revolusie) is die beginsels van federalisme, verdeling van magte, burgerlike deelname en gewaarborgde regte vervat. Amerikaanse republikanisme het ‘n sterk invloed op Latyns-Amerika gehad, waar na die bevrydingstryd van 1810 – 1821 talle republieke ontstaan het. Die golf het egter nie oorgespoel na Europa nie, waar feitlik alle lande deur konings regeer is, veral na die oorwinning oor Napoleon en die tyd van restourasie. Bestaande republieke soos diegene in Italië is by groter ryke ingelyf. Selfs Frankryk het weer terug geval op die monargie.

Die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918) en die groeiende internasionale invloed van die VSA het veel bygedra tot die val van monargieë en die stigting van kleiner, meesal etnies gedefinieerde republieke. Die proses het ook, na die kortstondige opkoms van diktatorskappe, na die Tweede Wêreldoorlog en die dekolonisasie voortgegaan. Feitlik alle voormalige kolonies het republieke geword (dikwels ongelukkig slegs in naam republike, en in praktyk diktatorskappe). Suid-Afrika is ‘n voorbeeld van die konstitusionele ontwikkeling weg van die bande met die Britse monargie heen tot ‘n republiek (meer daaroor in deel 2). Die beginsel dat alle volwasse burgers aan die politieke proses moet kan deelneem, direk of indirek, is vandag in ‘n groot mate internasionale konsensus, ook danksy die dominerende rol van die VSA (en meer nog sedert die val van Sowjet-kommunisme). Selfs die lande wat hulle konings behou het, het hulle magte afgeskaal tot seremoniële hoofde. Kommunistiese “volksrepublieke” soos Sjina, Vietnam, Kuba en Noord-Korea is op papier ook republieke, maar in praktyk diktatorskappe. Hulle model is egter in die gedrang.

Die kolonisasie van die Franse platteland en die relevansie vir Suid-Afrika

Ek het onlangs op die Franse filosoof Michel Onfray en sy opstel “Decolonise les provinces” (Dekoloniseer die platteland) afgekom. Sy opstel is in April vanjaar gepubliseer, veral met die oog op die presidentsverkiesing, maar is nog net so geldig.

Onfray is ‘n Normandiër en trots daarop, iets wat hom onderskei van talle filosowe wat in Parys woon, globaliste in hulle leefwyse is en met die sentrum vereenselwig. Hy kritiseer in sy boek dat Frankryk nog altyd ‘n sentralistiese benadering tot alles gehad het. Die mag en die elite is in die hoofstad Parys gesetel en kyk neer op die platteland. Die staat is alles: hy maak die wette, hy is gesetel in die hoofstad, hy delegeer bevoegdhede en die belastinggeld. Dit was nog deurentyd so in die Franse geskiedenis. Frankryk was vir ‘n groot deel van sy bestaan, by name tydens die absolutisme onder die Franse konings van die 16de tot 18de eeu, sterk sentraal beheer. Alle mag was in die koning gesetel, wie se sentrale beheer deur middel van ʼn hirargiese burokrasie tot in die uithoeke van die land gestrek het. Kenmerkend daarvan was die bekende uitspraak van Lodewyk XIV, “l’etat c’est moi” (ek is die staat). Daar het ook nie werklik ‘n wesensverandering na die Franse Revolusie van 1789 plaasgevind nie. Die koning is verwyder en die mag deur ‘n soort junta, die Welsynskomitee, oorgeneem, met kortstondige diktators soos Robespierre en ander van die radikale Jakobynse Party. Die revolusie, die moderne Frankryk se “stigtingsmite”, het eintlik sentrale beheer net verder versterk en die ware, revolusionêre bewegings vanuit die platteland, wat Frankryk wou desentraliseer, as “kontrarewolusionêr” onderdruk. ‘n Bekende voorbeeld is die opstand in die Gironde-streek (die omgewing van Bordeaux) vir meer seggenskap van die provinsies en die platteland en teen die tirannie van Parys, wat bloedig deur die Jakobyne onderdruk is. Frankryk het toe die geleentheid verspeel om na eeue van ʼn absolutistiese monargisme werklike demokrasie in te stel. Eintlik is die monargie net deur ‘n kortstondige sosialistiese diktatorskap van die Jakobyne vervang, wat weer gelei het tot ‘n herstel van die monargie onder Napoleon Bonaparte en sy opvolgers.

Ook vandag se Frankryk, die Vyfde Republiek, wat deur president Charles de Gaulle met die grondwetshervorming van 1958 gevestig is, is in wese sentralisties. Aan die aard van sentrale beheer en konsentrasie van mag in ‘n elite en in die hoofstad het niks verander nie. Die president is ‘n hedendaagse koning en alle presidentskandidate van die onlangse Franse verkiesing is volgens Onfray “Jakobyne”, wat glo aan ‘n sterk, sentrale staat wat alles moet reguleer en regruk. Onfray bepleit daarteenoor die versterking van gemeenskappe, dorpe, die platteland en die provinsies deur die oordrag van mag na die grondvlak toe, om op die manier Frankryk her op te bou en die besluitneming te desentraliseer.

Wat Onfray kritiseer, strook met die werklikheid. Hy kon self beleef hoe sy geboortedorp Ornay in Normandië, in die 1960’s nog ‘n lewende gemeenskap, vandag feitlik ‘n spookdorp is. Die dikwels geromantiseerde platteland van Frankryk sterf al lankal, maar sedert die administratiewe hervorming van president Nicholas Sarkozy (2007-2012) is nog meer bevoegdhede van die klein dorpe weggevat en gesentraliseer. 75% van die land se welvaart word in 15 groot stede gegenereer, terwyl nog steeds sowat 60% van Frankryk se bevolking in die platteland woon. Die toenemende magsoorname en sentralisasie deur die Europese Unie, nog verder van die grondvlak verwyder as die regering in Parys, vererger dinge verder.

Minder en minder Franse wil nog in die werklike plattelandse dorpe bly omdat die lewe daar agteruitgaan, werkloosheid hoog is, winkels en restourante sluit en ou geboue verval. Die regering vererger die proses deur ontwikkeling en behuising in stede en voorstede te befonds en nie in die plattelandse dorpe nie. Party besonder pittoreske dorpe oorleef danksy toerisme, maar dit het weer negatiewe effekte van ‘n ander aard en dryf dikwels die siel uit ‘n dorp en verander sy struktuur, al word die geboue behou. In die dele waar toeriste gewoonlik verbyry, soos die voorheen industriële noord-ooste, is die situasie besonder erg.

Die tendens wat in Frankryk aanwesig is, is in meeste Westerse lande in ‘n mindere of meerdere mate aan die gang en is ook in Suid-Afrika sigbaar. Ook die Suid-Afrikaanse regering is in ‘n groot mate “jakobyns” en glo aan meer en meer sentralisasie en beheer. Die ANC se administratiewe hervorming, om verskeie klein dorpe saam te voeg en die administrasie te sentraliseer, het tot dusvêr bykans net negatiewe gevolge gelei soos die ineenstorting van strukture en dienste waar dit nog gewerk het, omdat onvolhoubare nedersettings by werkende dorpe en stede ingegooi word. Die verval van plattelandse dorpe versnel al hoe meer en net enkeles oorleef as toeriste- en kunstenaarsdorpe as hulle in ‘n mooi omgewing geleë is. Vir die ander is daar geen strategie nie, behalwe om die administrasie nog meer te sentraliseer en rade te vergroot. Dit word alles gedoen namens “die mense” of “die volk”, en die werklikheid maak eintlik ‘n bespotting van ANC-slagspreuke soos “building beter communities” of “power to the people” (Amandla Ngawethu).

‘n Tuin vir natuurlewe

’n Tuin vir natuurlewe

Dis amper lente en ek sif my kompos om die beddings vir die volgende groeiseisoen gereed te kry. Die voëls hou my nuuskierig dop en party het so mak geword, dat ek moet oppas om hulle nie met my kruiwa raak te ry nie soos wat hulle na insekte en larwes op soek is.

Ons maak tuin om iets moois rondom ons te hê, maar met ’n bietjie beplanning kan ons tuine ook ’n hawe vir voëls, skoenlappers en ander gelyksoortige welkome besoekers word. Probeer na jou tuin kyk deur die oë van die wesens wat jy wil aanlok. As jy hulle taal sou kon verstaan, sou jy hulle hoor vra vir 5 verskillende biotope in jou tuin.

  1. Die oordekte gang: ‘n ry hoë bome en struike naby aan mekaar geplant sodat hulle veilig van een deel van jou tuin na die ander kan beweeg – of na die bure toe vir ’n gesellige kuiertjie.

 

  1. Die uitsluitingsgedeelte vir die skamer besoekers, geleë in die deel van die tuin wat die verste weg is van menslike aktiwiteite. Dit word dig aangeplant en so onversteurd as moontlik gehou. (Nou het dié van ons wat nie by ons tuine uitkom darem ten minste ’n verskoning: Ons hele tuin kan sommer ’n uitsluitingsgedeelte wees.)

 

  1. Die vleigedeelte met ’n dammetjie, omring deur inheemse waterplante vir die waterliewende wesens.

 

  1. Die sandbad waar voëls jou sal vermaak as beloning vir jou inspanning.

 

  1. Die oop gedeelte beplant met grasse en laag-groeiende grondbedekkers.

 

Jy het nie ’n yslike groot tuin nodig om dit te kan bereik nie. Dit is net ’n kwessie van die skaal en verhouding aan te pas by wat jy beskikbaar het. Kies ’n wye verskeidenheid plante wat gedurende verskillende tye van die jaar blom en vrug om die hele jaar kos aan jou loseerders te kan voorsien.

Hoe kan meer Afrikaners gereed word vir die Orania-idee?

Die gesegde lui dat niks so onkeerbaar is as ‘n idee waarvoor die tyd ryp is nie. Hiermee is die idee se aanvaarbaarheid afhanklik van die tydsgleuf waarin dit ontvang word, terwyl die tyd self onkeerbaar voortstoom. Laasgenoemde skep die vermoede dat indien die idee nie soos ‘n veldbrand versprei nie, die tyd nie daarvoor ryp is nie en dat daar moontlik min salf aan te smeer is. Volgens baie Afrikaners se kommentare op sosiale media gaan dit “nog te goed” met Afrikaners om die Orania-ideaal op groot skaal te ondersteun, wat gesien word as “teken dat die tyd nie ryp is nie.”

Die Amerikaanse mediese dokter en navorser, dr. Atul Gawande, het die verskynsel dat sekere idees vinniger aangeneem word as ander vanuit ‘n mediese hoek toegelig in ‘n artikel in die New Yorker. Hy verduidelik hoe uiteenlopend daar gereageer is op twee van die mees belangrike deurbrake in die mediese wêreld gedurende die negetiende eeu.

Eerstens was daar die ontdekking van narkose wat soos ‘n veldbrand versprei het. Tweedens was daar die ontdekking van ontsmetting en die belangrikheid daarvan om die hoë sterftesyfer wat met operasies gepaard gegaan het (soos veroorsaak deur infeksies) te verminder. Laasgenoemde het in teenstelling met narkose dekades geneem om deur chirurge aanvaar en algemeen gebruik te word.

Op die oog af is daar nie ‘n voor-die-hand-liggende rede waarom narkose meer geredelik aanvaar is as ontsmetting nie. Beide het belangrike voordele vir die pasiënt inghou: onder narkose het die pasiënt nie geswoeg en gespartel tydens die operasie nie en kon die chirurg sy tyd neem om noukeuring die prosedure uit te voer. Ontsmetting het die kanse dat die pasiënt die operasie hoegenaamd sou oorleef drasties verhoog.

Dr. Gawande skryf die verskil in tempo waarteen die idees versprei het toe aan twee faktore: die sigbaarheid van die probleem wat aangespreek word (hoe sigbaarder die probleem, hoe makliker word die idee aangeneem) en die mate waartoe opofferings nodig is om die idee te implementeer (hoe minder opofferings nodig is, hoe makliker word die idee aangeneem).

Die effek van narkose was onmiddelik sigbaar, terwyl die aanneming van die idee die lewe van die chirurg vergemaklik (hy hoef nie meer met ‘n spartelende pasiënt te stoei nie). Ontsmetting daarteenoor het ‘n onsigbare probleem aangespreek wat ‘n vertraagde effek het (kieme kon nie waargeneem word nie en dit neem dae vir die simptome van infeksie om sigbaar te raak), terwyl dit die lewe van die chirurg heelwat bemoeilik het: die chirurg moes pynlik versigtig wees om die teater, sy gereedskap, sy klere en sy persoon te steriliseer terwyl die Fenol wat gebruik is om te steriliseer, sy vel gebrand het. In kort moes die chirurg opofferings maak vir ontsmetting om te werk wat nie nodig was vir narkose nie.

Dit bring ons by die ou wysheid dat opofferings dikwels nodig is om groot (maar dikwels onsigbare) uitdagings te oorkom. Dr. Jordan B Peterson, professor in kliniese sielkunde aan die universit van Ontario, bespreek die wysheid van offervaardigheid. Volgens hom word hierdie wysheid in die mens se oudste verhale vervat. In ons Christelike tradisie merk ons die belangrikheid van opoffering van die regte offers die eerste keer in die verhaal van Kain en Abel. Abel en Kain het beide offers gebring en Abel se offers was goed en hy was vooruitstrewend, terwyl Kain nie die nodige opofferings gemaak het om suksesvol te wees nie. Toe God vir Kain hieroor aanspreek, was Kain uiters ontevrede toe hy daarop gewys is dat die tekortkoming van sy eie offers die oorsaak van sy probleme was. In plaas daarvan om die nodige offers te bring, vertroetel Kain sy ongelukkigheid wat toe in wrewel ontaard en uiteindelik op die moord van sy broer uitloop.

Die verhaal van Pinnochio beskryf ook die belangrikheid van offervaardigheid. Gepetto die skrynwerker skep ‘n mannekyn wat hy wens die kind sal word wat hy nooit gehad het nie. Sy wens word gedeeltelik bewaarheid en Pinnochio begin leef as hout pop, met die belofte dat hy ‘n regte seun sal word op voorwaarde dat hy homself as verdienstelik bewys. Pinnochio word egter verlei en na Plesiereiland geneem waar hy en ander kinders na hartelus hulself kan verlustig in allerlei impulsiewe begeertes en plesier. Daar is egter ‘n kinkel in die kabel: wanneer die kinders hulself verkwik in impulsiewe plesier, verander hulle in donkies en word hulle as slawe-arbeid verkoop. Om hierdie uitende te ontsnap moes Pinnochio die plesier van impulsiewe begeertes opoffer. Later is Pinnochio se wens om ‘n ware seun te word verwesenlik eers nadat hy homself bereid bewys het om sy eie lewe op te offer om Gepetto, sy skepper te red.

Ons weet uit eie ervaring hoe belangrik opofferings is. Neem die eenvoudige voorbeeld van die spaar van geld: wanneer ons spaar, offer ons die onmiddelike genot wat ons kan put uit die spandering van die geld op vir toekomstige voordeel. Verder het baie van ons ouers reuse opofferings gemaak om ons na universiteite of tegniese kolleges te stuur vir verdere studies, terwyl die van ons wat ons studies suksesvol voltooi het, baie opofferings moes maak om die kennis sodanig te bemeester om deur te kon kom. Hoeveel sosiale aktiwiteite moes ons opoffer sodat ons kon swot vir ‘n eksamen?

Hoe het dit dan gebeur dat chirurge uiteindelik bereid geword het om die nodige opofferings te maak ten einde die voordele van ontsmetting te ontsluit? Het die tyd bloot daarvoor ryp geword? Die antwoord volgens dr. Gawande is nee.

Daar het eerder ‘n baie spesifieke herbeskouing van wat dit beteken om ‘n chirurg te wees, plaasgevind. Chirurge het aanvanklik swart oorpakke gedra. Die swart kleur het die droë gekoekte bloed van hul vorige pasiënte beter versteek. In hierdie swart oorpakke het chirurge hulself as krygers gesien wat deur spoed die stryd teen bloedverlies en spartelende pasiënte moes wen. ‘n Groep dokters in Duitsland het egter ‘n ander benadering ingeneem en hulself eerder as wetenskaplikes met wit oorpakke beskou. Daardeur het hul klem op kennis en presisie eerder as spoed geplaas. Die metodes vir ontsmetting het baie goed by hierdie veranderde etos ingepas. Hierdie kulturele verandering is later aangeneem en nageboots deur mediese studente uit Amerika en ander lande wat in bewondering gestaan het voor die sukses van die Duitse chirurge.

Afrikaners staan vandag ook voor ‘n onsigbare probleem: ons woon yl verspreid oor Suid-Afrika en is daardeur polities ontmagtig en kwesbaar vir kriminele. Ons word geteiken weens ons isolasie en ook omdat ons anders lyk, klink en leef as die meerderheid mense waartussen ons woon. Om die probleem te oorkom moet ons opofferings maak: ons moet bydra tot die ontwikkeling van Orania en haar omgewing waar ons beide ‘n getallemeerderheid kan vorm en genoeg hulpbronne (insluitend grond) kan beheer om genoegsame selfstandigheid te bereik om die vergrype van die regerende klas en die misdadige elemente van Suid-Afrika te ontsnap. Daar is ook ander opofferings wat gemaak moet word, soos om op te hou om so afhanklik van vreemde arbeid te wees.

Die vraag is, hoe moet Orania herbeskou (en heraangebied) word om die offers wat daarvoor nodig is aanvaarbaar te maak? Groter swaarkry onder Afrikaners is nie noodwendig die geheime bestanddeel wat vermis word nie, want hoe swaar dink julle was dit om weens infeksie te sterf na ‘n operasie? Hierdie swaarkry het nie die aanneming van ontsmetting bespoedig nie. Die gevaar is dat die swaarkry die pasiënt laat sterf voordat die oplossing aangeneem word.

Bly te kenne, Orania!

So het die dag oënskynlik gewoon gebreek vanoggend. Tog gaan ‘n besondere dorp vandag sy fondamente dieper dolwe en sy strewe verder oor die heuwels uitrol.

Noudat die dae weer langer raak en die mis minder dig lê op die rivierloop is dit asof gedagtes weer in kleur begin dink. Vroue het hul grys wintersklere verruil vir helderbontes. Die windjie dra vrolike kinderlagte uit Kleuterland en vanaf die bakkery kom die geur van varsgebakte brood en mosbeskuit.

Swaeltjies is ook anders bedrywig – vlieg in en uit op voorstoepe. Skilpaaie soek kos tussen die veldgras en granietklip en suikerbekkies hang onderstebo aan die aalwynblomme wat een van die dae in volkleur oor die rantjies sal vlam.

Op die oog af is dit ‘n gewone plattelandse dorp waar mense daagliks besig is om kinders groot te maak en hul brood te verdien – of is dit?

As mens nader kennis maak sien jy hoe die boubedryf uit sy nate bars en die groeiende inwonertal en ondersteuners, oftewel “uitwoners” daarbuite, volgehoue groei en ontwikkeling van dorpstrukture, besigheidspersele, sportgronde, gastehuise en vakansieoorde stimuleer. Besigheidsgeleenthede hang soos ryp vrugte, tans in die velde van die toerismebedryf en behoefte aan nog fasiliteite vir bejaardesorg en talle ander en trek die aandag van beleggers en ontwikkelaars.

Inwoners oes keurgraad pekanneute en olywe, vervoer vragte mielies en koring na bestemmings elders en ry boumateriaal aan vir die boubedryf. Hul vergader rondom dorpsregulasies en die vestiging van nuwe ondernemings en staan besoekende rolspelers te woord wat aan die einde van die gesprek die dorp se wenresep in hulle gemeenskappe wil gaan toepas.

Onderrig en opvoeding word voorsien vanaf preskoolfase tot op tersiêre vlak in twee puik skole, met ‘n aantal leerders elders wat afstandsonderrig hiervandaan ontvang en ‘n technikon wat verlede jaar sy deure oopgemaak het. Op ‘n terrein van 25 hektaar is stads- en streeksbeplanners besig met voorbereiding vir die voorgestelde Universiteitskampus waar DV volgende jaar met die oprigting van die eerste studentekoshuis begin word.

Woorde soos “droom” en “visie” kry ‘n nuwe betekenis as Oraniërs met die Ora by winkels en besighede betaal en die besture van die Sakekamer en Koöperatiewe Bank met Afrikanerekonome in gesprek is om dit elektronies te implementeer as ‘n “e-Ora”, wat benewens die onmiddellike voordele die vooruitsig daarstel om later in ‘n eie geldstelsel te ontwikkel. Die Koöperatiewe bank groei sterk en bied uitstekende rentekoerse, lenings en beleggingsmoontlikhede aan kliënte, met die uitsonderlike prestasie dat dit die enigste koöperatiewe bank is wat aan vereistes voldoen om geregistreer te wees by die Reserwebank.

Oraniërs vertolk hul menswees in skilder, dig, skryf, sang en musiek, goudsmeewerk en ander kunsvlyt. Op die klipkoppie wapper die dorpsvlag met die simboliek van hul beleid van selfwerksaamheid daarop. Hul pak hul dorp se ontstaansgeskiedenis uit in mosaïeksteentjies teen ‘n trap en beman ‘n eie radiostasie. Hulle vier volksfeeste en dae soos Taaldag word sommer Taalweek. Sondae klink hul kerksang en orrelspel oor die dorp.

Wie is die inwoners van hierdie dorp en wat is hul strewe en dryfkrag?

Mens hoef nie antwoorde elders te gaan soek nie, want Oraniërs praat vir hulleself en dit is in die eerste plek moontlik vanweë die daadwerklikheid van elke dag se kulturele uitlewing wat vir 26 jaar daagliks plaasgevind het, waarsonder ‘n politieke antwoord moeilik en selfs onmoontlik sou wees.

Frans de Klerk (Uitvoerende Hoof van die Dorpsraad van Orania) in sy boek, “Van dorp tot stad”, identifiseer “’n sin vir politieke vryheid en ‘n politiek van identiteit” as die dryfveer agter Orania en hy karteer die pad van Orania as ‘n stad in wording – die manier waarop Orania vandag in diens van die vryheidstrewe van die Afrikaner gestel word.

Mnr. Carel Boshoff (President van die Orania Beweging) praat van die herrysenis van die Derde Afrikaner in sy boek “NP van Wyk Louw en die Derde Afrikaner”, waar die eerste twee verwys na hul herrysenis in moeilike tydvakke na die Tweede Vryheidsoorlog en in die aanloop na die moderniseringsomwenteling van Suid-Afrika. Hy sien Orania as die nodige inset wat as’t ware ‘n katalisator word vir die Afrikaner se herrysenis en strategiese posisionering waar opnuut beslag gegee word aan ‘n tuistelike bestaan op ‘n wyse wat by sy vermoëns pas, maar tegelyk vir sy strewes voorsiening maak. Dit word die plek of ruimte waarin hy weer kultureel, polities, ekonomies, akademies, godsdienstig ensovoorts, tereg kan kom en vanwaar die Afrikaner en Suid-Afrika in deelnemende gemeenskap met mekaar kan tree. Hy kwalifiseer die voorwaardes van hierdie deelnemende gemeenskap op realistiese wyse in terme van hul posisie as minderheidsvolk aan die Suidpunt van Afrika: “in soverre die onderskeid en meegaande selfstandigheid erken en gehandhaaf word, waarsonder mede-verskyning onmoontlik sal wees, deelnemende gemeenskap uitmekaar sal spat en verhoudinge gewelddadig gedefinieer sal word.” Al is hierdie vryheidsgesindheid hoe belangrik ook al, wys hy egter daarop dat dit steeds nie die absolute doel op sigself is nie, maar ten dienste van die ware, die goeie en die skone juis omdat dit op hierdie manier die weg na geregtigheid aanwys.

In sy boek “Oor Gemeenskap en Plek – anderkant die onbehae” plaas prof Danie Goosen (professor in godsdienswetenskap aan UNISA en lid van die Orania Beweging) Orania in die kader van ‘n gemeenskap wat besig is om homself opnuut te rig op die transendente, die “hoogste Goed”, selfs bo die goed van selfhandhawing, in erkenning dat hul deur die genade van God tegemoet gekom moet word. ‘n Gemeenskap wat veranker is in die transendente kan sy eie eindigheid raaksien en daarom sy plek tussen en saam met ander gemeenskappe vind en dus staan die beroep op selfstandigheid nie in spanning met ander gemeenskappe nie. Dit is in teenstelling met die soort modernisme wat die transendente ontken en in selfgratifikasie van die immanente verdwaal, wat uitloop op die verlies aan gemeenskap en elkeen eensaam, verlore, en sonder sinvolle verband laat, met al die sosiopolitieke en -maatskaplike probleme wat dit teweeg bring.

Orania was reeds vanaf sy ontstaan, in die sestigerjare, ‘n besondere dorp as standplaas van ‘n projek vir die bou van ‘n opgaardam en kanaalstelsel in die Oranjerivier. Vandag toon dit die tekens dat dit oor elemente beskik wat die lewegewende stimuli is om die Afrikaner se dors te les in soverre verlies aan kultuur, taal en veilige ruimtes ervaar word – dat ‘n moderne jong volk besig is om hier op Orania sy voete stewiger as ooit in sy geboorteland te plant om uitdagings te oorkom.

Pioniers sal met ‘n lag en soms met ‘n traan vertel van die lief en leed van die beginjare. Hoe moeilik dit was om ‘n tuiste te skep en om moed te hou as hande min is en die werk baie – vervalle huise, duwweltjies wat ‘n anderhalfduim dik lê met sandwalle en rolbosse in die strate terwyl temperamente mekaar temper en smee in moeilike vergaderings! Hoe die meeste nuuskieriges en joernaliste geen begrip getoon het vir die strewe van Orania nie. Hoe meewaardig neergesien is op “rassistiese ekstremiste, verregse fanatici en dwars, vooroppiewa-mense” en koerantopskrifte gelui het: “ Volkstaat grens aan kettery”, terwyl daar ‘n versugting om begrip uit die harte van moeë inwoners opgegaan het, wat moes sorg vir kos op die tafel, onderrig en opvoeding vir kinders en hard gewerk het – soos om ’n pypleiding uit die rivier die dor landskap in te lê, sodat pekanneutboorde en gewasse aangeplant kon word.

Helaas, dit was in hierdie tye wat prof Carel Boshoff bemoedig het, dat selfs negatiewe propaganda beter is as geen propaganda nie en inwoners maar gelate berus het in hierdie stukkie omstrede wysheid!

Intussen doen Oraniërs elke dag wat hul hand vind om te doen en hou hul vryheidsdrome teen hul hart. Toeriste en vakansiegangers kom weer en weer om nog te sien en te ervaar van die positiewe, energieke dorpsgees wat hul uitnooi: Kom! Vryheid wag nie vir laatslapers nie!

Bo-oor die dorp kondig twee kolganse die vroeë lente aan. ‘n Jong seun trap fiets heuwel-af na Volkskool se kant – sy baadjiepante groetende die verbygaande seisoen. Net soms vang Oraniërs mekaar se oog in verwondering oor dit wat hulle deel, en deel is van.

 

Bronne:

Boshoff, CWH 2014 NP van Wyk Louw en die Derde Afrikaner: FAK

Goosen, DP 2015 Oor Gemeenskap en Plek – Anderkant die onbehae: FAK

De Klerk, F 2014 Orania – Van dorp tot stad: Orania Beweging