(Foto: Netwerk24)Die lees van my neef Wilhelm se toespraak toe hy aan die verwyderingseremonie van ‘n HF Verwoerd-plaket deelgeneem het, het my teleurgestel. Nie omdat ek van sy sentimente en menings onbewus was nie, want dit is ou nuus. Miskien eerder omdat hy nie met iets sterker vorendag gekom het nie; omdat dit ‘n flouerige oproep is om, soos hy, ten spyte van jouself en jou agtergrond, liewer vir die “goeie” as die “slegte” te kies. En boonop omdat hy die “goeie” en “slegte” so eenvoudig vind om raak te sien. Maar liewer as om sy “salwing van die verlede” punt vir punt te probeer antwoord, konfronteer ek dit met ‘n meer komplekse siening van die werklikheid en die geskiedenis.

Dat die oorwinnaar die geskiedenis skryf, is ‘n waarneming so oud soos die berge. ‘n Meer onlangse verwagting is dat die verloorder die oorwinnaar se siening moet deel. Van ouds het elke volk sy land en sy god gehad; elk ten volle oortuig van sy reg, al verloor hy die oorlog. Selfs mede-Christene in vyandige kampe was elkeen oortuig van sy eie reg voor God.

Na die Eerste Wêreldoorlog het die Geallieerdes die eerste maal gepoog om Duitsers te dwing om te aanvaar dat hulle nie alleen verloor het nie, maar ook verkeerd was. Met die pistool teen die kop het die Duitsers geteken, en van daardie dag af ‘n wrok gekoester. Die grootste Geallieerde oorwinning van die Tweede Wêreldoorlog was om Duitsers die skuld te laat aanvaar. Ten spyte van oorlogsmisdade aan albei kante, is slegs dié van Duitsers verhoor en gestraf.

Na 1994 beleef Afrikaners iets soortgelyk. Maar kom ons gaan haal die Suid-Afrikaanse storie verder terug.

Sedert ongeveer 1800 is die Suid-Afrikaanse geskiedenis gekenmerk deur ‘n magstryd (verskeie magstryde) tussen Afrikaners, die Britse Ryk en die swart mense van Suid-Afrika. Afrikaners (Boere) het hulle gevestig waar hulle hulleself teenoor swart stamme kon handhaaf. ‘n Diplomatieke proses van regte vestig het soms op militêre aksie uitgeloop, maar die Boere kon nooit ‘n klinkende oorwinning oor swart stamme behaal nie. Dit was juis die sentrale rede hoekom Brittanje die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) in 1877 geannekseer het, voor dit in 1881 teruggehandig is.

Die ontdekking van goud in die ZAR in 1886 het die Boere se militêre onvermoë om swart stamme finaal te onderwerp, vir Britte van die komieklike na die skadelike laat beweeg. Die myne het arbeid benodig, wat die grootliks selfversorgende swart stamme net in genoegsame hoeveelhede sou lewer as hulle gedwing word. Die Britse oorwinning van 1902 het hulle in staat gestel om die trekarbeid-stelsel, wat reeds bestaan het, meer doeltreffend te maak en af te dwing. Die kern van die administratiewe taak in “Naturelle-reservate” was om die arbeidsvloei só te reguleer, dat daar altyd genoeg, maar nooit te veel nie, swart arbeiders in die mynstede beskikbaar sou wees. Ontwikkeling van dié gebiede was nie eers ‘n oorweging nie. Dit was die geval tot dr. H.F. Verwoerd in 1950 Minister van Naturelle Sake geword het.

Waar swart weerstand teen blanke oorheersing in die negentiende eeu oorwegend stamgedrewe was, het Britse sendingskole mettertyd ‘n nuwe klas van swartmense tot stand gebring – die wat ingevolge koloniale beleid, opgelei moes word om die kolonies namens Brittanje te regeer. Die opvoedingsdoel aan hierdie instansies was om ‘n klein groepie swartmense met die “nodige potensiaal” te identifiseer en ten volle te verEngels. Hulle finale lojaliteit moes aan Brittanje wees, en nie aan die stam waaruit hulle gekom het nie. Soos dié soort proses ook elders gewerk het, het dit in Suid-Afrika ‘n bykomende groep geskep, wat op mag aanspraak maak – ‘n verwestersde swart elite.

Aanspraakmakers op mag in Suid-Afrika was dus in die twintigste eeu:

  • Aanhangers van die Britse Ryk, wat in Britsheid en die Engelse taal die ruimste en hoogste kulturele uitdrukking in die wêreldgeskiedenis gesien het. Die hoogste eer wat hulle Afrikaners of swartmense kon toebring, was om hulle binne dié geledere te aanvaar.
  • Afrikanernasionaliste, wat rondom eie volk, eie taal, eie land gemobiliseer het. Hulle het bykans magteloos teen Britse kulturele mag aan die een kant, en swart getalle aan die ander kant, gevoel. Tog kon hulle die twee magte te bowe kom deur hulle volle sosio-ekonomiese spektrum in eie taal en kultuur te bemagtig; van “armblank” tot wêreldklas in twee geslagte.
  • Verskeie swart stamme, wat wrokkig oor hulle onderhorige status was, maar nie veel daarteen kon uitrig nie.
  • ‘n Klein maar groeiende swart elite (Swart nasionaliste), wat hulleself toenemend as die eintlike erfgename van Suid-Afrika gesien het. Hulle grootste struikelblokke was blanke mag (Engels of Afrikaans) en die verdelende effek van stamlojaliteit. Hulle stryd sou wees om dié twee te oorwin. Namate die eeu gevorder het, het ‘n doodstryd tussen Swart nasionaliste en Afrikanernasionaliste al meer onafwendbaar gelyk.

Nou iets oor H.F. Verwoerd. Hy het Stellenbosch kort na die Eerste Wêreldoorlog bereik as ‘n jong student met goeie skoolprestasies, maar sonder “kontakte”. Tog het hy hom as knap student, debatteerder en leier onderskei, sodat hy die buitengewone eer van ‘n Abe Bailey-studiebeurs na Oxford aangebied is – en geweier het. Liewer vir hom, ‘n aaneenlopende studie van Bacchalaureus- tot doktorale vlak, wat niemand tevore volledig aan die Universiteit van Stellenbosch voltooi het nie, want alleen só sou ons Afrikaneruniversiteite status verwerf.

Na verwerwing van ‘n doktorsgraad in die Sielkunde het hy in 1925 ‘n studietoer na Duitsland (waar Nasionaal-Sosialisme nog geen faktor was nie – veral nie in die Akademia nie) en die VSA onderneem. Hy het as professor in Sielkunde na Stellenbosch teruggekeer, maar spoedig die nuutste ontwikkeling in die internasionale geesteswetenskappe, Sosiologie, as ‘n akademiese dissipline gevestig. Hy was ‘n aktivis-akademikus, vir wie Sosiologie nie net ‘n akademiese dissipline was nie, maar eintlik ‘n skatkis van hulpbronne om die armoede en sosiale verval van sy tyd teen te werk.

Die aktivisme van Verwoerd het hom ‘n veilige akademiese pos vir die gebrek aan sekuriteit van ‘n nuwe Afrikaner-koerant in Johannesburg (van alle plekke) laat verruil. “Die stryd om die siel van die Afrikaner sal in Johannesburg gewen of verloor word” was ‘n oproep wat hom ook besiel het.

Die volgende groot stap in sy loopbaan was om die kabinetspos vir Naturelle Sake te aanvaar. Dit lyk net na ‘n veilige stap, tot ‘n mens sy werk in dié departement in oënskou neem. Een ding waaroor Afrikaners en Engelssprekendes in Suid-Afrika saamgestem het, was hulle vrees vir swart getalle. Om ten spyte daarvan in beheer te bly, is algemeen geglo dat swartmense “op hulle plek” gehou moes word. Onderwys moes tot die noodsaaklike minimum beperk word en mag aan swartmense moes uitgeskakel word. Die tradisionele rol van stamhoofde moes erken word, maar slegs ter wille van doeltreffende beheer van die massas.

As junior kabinetslid lê Verwoerd ‘n ambisieuse program vir swart onderwys voor, wat vir die eerste keer massa-onderwys van primêre tot tersiêre vlak in die oog gehad het. Boonop kort hy nie die mag van swart tradisionele leiers in nie, hy brei dit uit. Hy stel in die vooruitsig dat ‘n post-koloniale regeringstelsel in Afrika ontwikkel moes word wat Westerse –  en Afrika-kenmerke in ‘n werklik inheems-moderne regeringstelsel sou insluit – ‘n formule waarna Afrika-denkers tot vandag toe soek.

Verwoerd se optrede as minister het teen die intuïsie van blanke Suid-Afrikaners ingedruis. Die VP opponeer die NP toe nie meer omdat “apartheid” onregverdig is nie, maar omdat tuislande die Kommunisme ‘n vastrapplek in Suid-Afrika sou gee. Die enigste party wat direkte swart verteenwoordiging in die Suid-Afrikaanse parlement bepleit het, die Liberale Party, het in 1958 al sy verteenwoordiging in die parlement verloor.

Strydig met hulle intuïsie, oortuig Verwoerd die kieserskorps en die NP-koukus dat massiewe besteding van geld en oordrag van mag aan swart belange, die enigste manier was om ‘n kop-aan-kop botsing tussen wit en swart in Suid-Afrika te voorkom. Hy verstom ‘n amptenaar as hy noem dat paswette tydelik moes wees, en dat blankes geen idee het hoeveel pyn dit veroorsaak nie. Nog ‘n amptenaar vra versigtig of dit wys is om universiteite vir swartmense te bou as daar nog sovee behoefte aan blanke kant is, waarop hy wys op die onskatbare waarde daarvan as in die toekoms met swart leiers oor die land se toekoms onderhandel sou moes word. Hy stuur die polisie by geleentheid stert-tussen-die-bene weg om ‘n “terroris” vry te laat, omdar hulle hom buite die Suid-Afrikaanse grondgebied in Swaziland gevang het.

Vir Verwoerd was die aansprake van liberale blankes en die swart elite nie polities gevaarlik nie. Hulle getalle en mag was té beperk. Die beskuldiging dat hy grond, mag en geld aan swart mense weggee, was polities gevaarlik –  dit kon ‘n blanke-politikus sy posisie oornag laat verloor.

Maar vir swart nasionaliste (ontstam en grootliks verwesters) kon Verwoerd se beleid die doodsklok lui. Wat sou met hulle steun gebeur as ‘n swart middelklas binne die tuislande geskep kon word, soos Verwoerd se uitdruklike beleid was? Wat sou gebeur as die swart “proletariaat” in die tuislande ekonomies geaktiveer kon word? Wat sou gebeur as mag vinniger aan tuislande oorgedra sou word as wat enigiemand verwag (soos tot in 1963 die geval was) en swart mense die geleenthede met albei hande aangryp? Wat sou gebeur as swart mense hulle etniese identiteit minstens gelyk met hulle ras-identiteit waardeer? Wat sou gebeur as Verwoerd se aanbod om met die internasionaal erkende Lesotho en Botswana saam te werk en selfs Suid-Afrikaanse grond aan hulle af te staan (soos hy in 1966 in vooruitsig gestel het) aanvaar word? Wat sou gebeur het as stedelike swart owerhede as leerskole vir onafhanklike state aangewend sou word, soos Verwoerd in die 1950s voorgestel het?

Wat sou gebeur het, is dat swart nasionalisme veld sou verloor het. Die mag sou nie meer noodwendig in hulle skote val nie. Hulle sou die status as die enigste geloofwaardige stem van swart Suid-Afrika verloor. Hulle bestaan as politieke mag was op die spel. Daarom was hulle stryd nie dié van ‘n moreel hoogstaande bevolkingsmassa teen ‘n ‘n regering sonder moraliteit nie, maar van ‘n bepaalde magsgroepering wat hom teen ‘n onvoorsiene veroop van sake moes verweer. Nie reg teen onreg nie, maar ‘n aanspraakmaker op mag, wie se vooruitsigte nie die ontknoping van ‘n direkte konfrontasie kon oorleef nie.

Die aanbod wat Verwoerd aan swart mense gemaak het, het teen die aanbod van die ANC te staan gekom. Verwoerd het die model van Afrikaner-bemagtiging in die agterkop gehad en as’t ware gesê: “Bring julle vermoëns, hulpbronne en julle ywer, en die staat sal daarby voeg, en dan word julle bemagtig deur julle etniese trots met ekonomiese aktiwiteit te konkretiseer.”

Die ANC se aanbod was veel meer aanloklik: Dit het as’t ware gesê: “Sien julle alles rondom julle? Dit is julle s’n, maar julle gaan dit eers kry as die regering se planne skipbreuk ly. Boikot skole, moenie vir dienste betaal nie, moenie aan regeringstrukture deelneem nie, dan sal julle alles beërwe”

Natuurlik was die ANC se aanbod die aantreklikste. En ook het dit ‘n kultuur van wanbetaling en weiering tot samewerking geskep. Nadat die ANC in 1994 oorgeneem het, het hulle veral drie vrugte daarvan gepluk:

  • ‘n Swart minderheid is in staat gestel om die openbare bates van Suid-Afrika op ongekende skaal te privatiseer, terwyl die swart meerderheid se steeds verswakkende onderwys en afnemende werksgeleenthede moet verteer deur onvolhoubare maatskaplike besteding te ontvang.
  • Soos die NP van ouds en Verwoerd spesifiek, moes hulle sluk dat stabiliteit van ‘n regering kan vereis om werklikhede wat hom dwars in die krop steek, voort te sit. Daarom hou die huidige regering ook (soos Verwoerd) die uiters problematiese stelsel van trekarbeid in stand. Die winste word tans tussen mynbase (baie van hulle uit die swart elite) en arbeidsmakelaars (byna almal uit die swart elite) verdeel.
  • ‘n Kultuur van nie-betaling en nie-samewerking word moeilik omgekeer. Die ANC moet vandag ‘n land regeer waar skole liewer afgebrand as met gemeenskapsaksie opgebou word; waar krag liewer gesteel as wettig aangesluit word; waar mense gaan woon waar hulle ‘n gerieflike stuk grond sien, sonder om te vra waarvoor dit bedoel is.

Hierdie is een perspektief op die bepaalde stuk geskiedenis. Dit is beslis nie die enigste geldige perspektief nie – en as ek Wilhelm se verslag moet glo, is ek voor hom met die teenoorgestelde gekonfronteer, al is ek ses jaar jonger.

Die perspektiewe wat mekaar uitdaag, is nie reg teen verkeerd nie. Dit is een aanspraakmaker op mag teen ‘n ander een. Nou word alles wat in die 1948-1994 bedeling verkeerd was, as bedoelde, of minstens voorsienbare, gevolge aangebied. En as jy moreel voortreflik genoeg is, soos Wilhelm, sal jy vreesloos daarvoor verskoning vra en selfs aan simboliese aanrandings deelneem. Dit is dieselfde as om toenemende blanke armoede, plaasmoorde, ander misdaad en die ESKOM-krisis as bedoelde of voorsienbare gevolge van die ANC-regering aan te bied.

Ek verstaan waarom dit vir die huidige maghebbers noodsaaklik is om die vorige bedeling te demoniseer. Ek verstaan ook waarom Verwoerd gedemoniseer moet word, want hy het die naaste daaraan gekom om hulle projek te dwarsboom. Ek verstaan ook hoekom iemand uit my eie familie daaraan sal deelneem.

Ek verstaan dit, maar ek verwerp dit met my hele hart.

15 Comments

  1. Marius Smith

    Deur dr Verwoerd te demoniseer, verwerp sy huidige teenstaanders nie net vir hom as mens nie, hulle verwerp ook die konsep van ‘n republiek. Hulle verwerp, sonder begrip, die totale geskiedenis van die stryd teen die Britte. Hulle is kortsigtig en verstaan nie die omvang van hulle aksies nie.

    Reply
  2. Martin Van Den Heever

    Goeie dag

    Die inhoud wat ek gelees het is nog al aangrypend maar ook terleursteend. Maar wat ek nie kan verstaan die ANC is la 21 jaar inbewind is may vraag hoekom het het hulle al lankel nie vir hulle mense bronnse soos skole en universteite gebou nie ,maar nee al wat ons werkloos heid word meer misdaad al hoeui groter geen doodsstraf
    en skole se deure wat toe maak,Ons arme blnake suid afrikanders wat onder transformasie moet deur loop Deel van die nuwe ou suid afrika

    Reply
  3. Freek van der Merwe

    Ek loop die afgelope tyd en dink oor waarom dit selde gebeur dat `n hoogsbegaafde persoon se kinders en nageslag nie die uitstaande werk voortsit nie. Ek het die voorreg gehad om Dr. Verwoerd op `n nie politieke vlak van naderby te leer ken.Dit was nie net sy uitsonderlike intelek en hoogstaande beskaafde denke en optrede wat my meer as beïndruk het nie, daar was iets anders aan sy teenwoordigheid wat jou net laat weet het dat hierdie mens nie anders kan as om eerlik en realisties te wees nie.
    Baie dankie vir Wynand Boshoff se bydrae. kan ons nie in September maand elke jaar `n Verwoerd denklesing hou nie. Vir ons tyd lê daar oneindig baie rigtinggewende stof in die woorde en dade van Dr. H F Verwoerd

    Reply
    • Sebastiaan

      Dr. Verwoerd se nageslag het sy werk wel in ‘n mate voortgesit. Sy dogter Anna, eggenoot van Carel Boshoff, kan as mede-stigter van Orania beskou word en het ook by die Groot Trek Herdenking 150 en talle ander volksorganisasies ‘n leidende rol gespeel. ‘n Seun, ook Hendrik, was en is by volkstaatstigting betrokke, die ander kinders ook in ‘n mate. Nie een van sy kinders is skaam vir hulle pa nie en almal is mense met aansien. Dat uit sowat 30 kleinkinders een ‘n “swart skaap” is, is seker ‘n teleurstelling, maar dit kom in enige familie voor.

      Reply
    • Ebert

      Freek, daar word jaarliks ‘n Verwoerd-gedenklesing op Orania aangebied.

      Reply
  4. Ben

    Dankie vir ‘n oorsigtelike artikel wat werklikhede van toe en nou uitlig. Dikwels ervaar ‘n mens tweedimensionele sienings wat op geykte benaderings berus. Stof tot nadenke.

    Reply
  5. Tiaan

    Dankie Wynand ek het dit nou baie geniet!

    Reply
  6. Johann Dannhauser

    Briljant, Wynand. In gholfterme: die balletjie in die ruveld het jy met een meesterlike hou tot op die setperk en binne-in die putjie geslaan.

    Reply
  7. Cornelia Holm

    Baie geluk aan Wynand vir sy wyse, moedige en hartlike berig oor die bejammeringswaardige stukkie apolegie van die plaketverwydering.
    Iets wat my nog altyd laat wonder is hoe “nasionaal” is die ANC nou eintlik, as mens sy argitekte onder die loep neem, as mens die meedoenlose moorde op swartmense in oenskou neem wat nodig was om hulle aan bewind te laat kom, as mens aan die talle internasionale lande dink wat hulle leiers beskerm en ondersteun het: moet mens dan nie maar liewer praat van die African International Congress nie?

    Reply
    • Sebastiaan

      Goeie punt, tannie Cornelia. Die naam sê eintlik waar lê hulle lojaliteit: by Afrika, nie Suid-Afrika nie. Daarom African National Congress, nie South African National Congress nie.

      Reply
  8. renus steyn

    ‘n Uitstekende stuk werk met ‘n perspektief wat verdien om wyd gelees en gedabateer te word. Baie dankie Wynand.

    Reply
  9. Gerhard

    Baie goeie oorsig. Baie dankie

    Ek verstaan sy neef egter nie.

    As Wynand bedoel elke mens is geregtig op sy eie opinie, kan ek met hom daaroor saam stem want Voltaire sou volgens oorlewering gesê het: “Sir (Wilhelm), I may not agree what you say, but I shall defend to death your right to me a complete asshole (sic) “ .

    A skoolkind op ’n plattelandse Oos Transvaalse dorp het die Sappe my ouers uitgekryt vir “ Swart Boeties” omdat die NP ( Dr Verwoerd) destyds ‘n hele nuwe woongebied laat bou het vir die swart mense omdat die “ou lokasie’ nie menswaardig was nie.

    Reply
    • Coen van Wyk

      Ek verwys na die volgende aanhaling uit jou pos, wat toegeskry is aan Voltaire:
      “Sir (Wilhelm), I may not agree what you say, but I shall defend to death your right to me a complete asshole (sic) “ .
      Kan jy asseblief vir my die bron van die aanhaling gee.

      Reply
  10. Gerhard

    Baie goeie oorsig. Baie dankie

    Ek verstaan sy neef egter nie.

    As Wynand bedoel elke mens is geregtig op sy eie opinie, kan ek met hom daaroor saam stem want Voltaire sou volgens oorlewering gesê het: “Sir (Wilhelm), I may not agree what you say, but I shall defend to death your right to me a complete asshole (sic) “ .

    A skoolkind op ’n plattelandse Oos Transvaalse dorp het die Sappe my ouers uitgekryt vir “ Swart Boeties” omdat die NP ( Dr Verwoerd) destyds ‘n hele nuwe woongebied laat bou het vir die swart mense omdat die “ou lokasie’ nie menswaardig was nie.

    Reply
  11. Ben

    Die vraag is waarom toegelaat is dat swart woongebiede by stede wat mynwerkers gehuisves het so groot word dat in ‘n een-man-een-stem bedeling die mense van Europese afkoms eintlik irrelevant geraak het, oftewel so was die oogmerk van de ANC, soos wat ek lees. Is ‘n eenvoudige rede dat dit te lekker was met die swart ousie in die kombuis? In Jakob se seen oor Sebulon en Issaskar in Deut. 38 word dalk gesinspeel op die mynboubedryf in Suider-Afrika, asook die visnywerheid. Kon meer moreel opgetree gewees het en hoe lyk die pad vorentoe? As jy jouslef deur wetgewing moet beskerm is daar dalk fout met die gesondheid van jou eie hart.

    Reply

Submit a Comment

Jou e-posadres sal nie gepubliseer word nie.

thirteen + 12 =